🌍 Yer yuzida azon bir daqiqa ham to‘xtamaydimi? Matematik tekshiruv nima ko‘rsatdi?
Ijtimoiy tarmoqlarda va suhbatlarda tez-tez bir qiziqarli gapni eshitish mumkin:
“Yer yuzida 24 soat davomida azon hech qachon to‘xtamaydi. Bir joyda azon tugashi bilan boshqa joyda boshlanadi.”
Bu juda ta’sirli fikr. Ammo Uzigabek.com Fact Checker sifatida savol tug‘iladi: bu shunchaki chiroyli iborami yoki uni hisob-kitob bilan ham tekshirish mumkinmi?
🔎 Biz mavjud ma’lumotlarni ko‘rib chiqdik.
🔎 FACT CHECK
Da’vo:
Yer yuzining qaysidir nuqtasida har bir daqiqada azon aytilib turadi.
Natija:
🟡 QISMAN TASDIQLANGAN
Qisqa xulosa:
Dunyo bo‘ylab namoz vaqtlarini hisoblagan ochiq matematik tajriba bir yil ichida azon vaqtiga to‘g‘ri kelmaydigan birorta daqiqani aniqlamagan.
Ammo bu dunyodagi barcha masjidlarning haqiqiy ovozli uzatmalari kuzatilgan degani emas. Hisob-kitob shaharlar, taxminiy musulmon aholisi va astronomik namoz vaqtlariga asoslangan.
🕌 Avvalo: azon nima bilan bog‘liq?
Musulmonlar bir sutkada besh mahal namoz o‘qiydi: bomdod, peshin, asr, shom va xufton.
Bu namozlarning vaqti oddiy soat bo‘yicha butun dunyoda bir xil belgilanmaydi. Ular asosan Quyoshning geografik joylashuvga nisbatan holati bilan bog‘liq.
Masalan:
• bomdod — tong yorishishi bilan;
• peshin — Quyosh meridiandan o‘tganidan keyin;
• asr — soya uzunligiga bog‘liq;
• shom — Quyosh botishi bilan;
• xufton — kechki shafaq yo‘qolgach kiradi.
Shuning uchun Yer aylangan sari namoz vaqtlari ham sharqdan g‘arbga siljib boradi.
Smithsonian Folkways ham azon musulmon jamoalarida besh mahal namoz bilan bog‘liq ravishda kuniga besh martagacha eshitilishini qayd etadi.
🌐 23 006 ta shahar bilan o‘tkazilgan qiziqarli tajriba
Dasturchi Suleman Kazi internetda tarqalgan aynan shu da’voni tekshirishga qaror qilgan.
U savolni shunday qo‘yadi:
“Yil davomida dunyoda azon bo‘lmaydigan birorta vaqt mavjudmi?”
Buning uchun u GeoNames shahar ma’lumotlari hamda mamlakatlardagi musulmon aholisi bo‘yicha demografik ma’lumotlardan foydalangan.
Filtrlashdan so‘ng hisob-kitobga 23 006 ta shahar kiritilgan.
⏱ Keyin nima qilindi?
Har bir shahar uchun yilning har bir kunidagi besh mahal namoz boshlanish vaqti astronomik hisoblash orqali aniqlangan.
Tajriba soddalashtirish uchun University of Islamic Sciences, Karachi usulidan foydalangan. Bomdod va xufton uchun Quyoshning 18 darajalik burchagi qabul qilingan.
Muallif shuningdek turli masjid va tashkilotlarda hisoblash metodlari biroz farq qilishi mumkinligini alohida ta’kidlaydi.
Bu juda muhim. Hozirgi namoz-vaqti tizimlarida ham bir necha hisoblash metodlari — Muslim World League, ISNA, Umm al-Qura, Karachi, Turkiya Diyanet va boshqalar qo‘llanadi.
😮 Natija nima bo‘ldi?
Muallif bir yilning har bir daqiqasini tekshirgan.
Natijada:
✅ azon vaqtiga to‘g‘ri kelmaydigan birorta daqiqa topilmagan;
✅ eng kam uchragan holatlarda ham o‘sha daqiqada hisob bo‘yicha kamida uchta shaharda azon vaqti bo‘lgan;
✅ muallif bu shaharlarda masjid borligini alohida tekshirishga harakat qilgan.
Ya’ni model bo‘yicha:
🌍 Yil davomida Yer yuzining qaysidir joyida har bir daqiqada besh namozdan birining azon vaqti keladi.
⚠️ Lekin bu yerda juda muhim farq bor
“Azon vaqti keladi” va “muazzin aynan shu soniyada azon aytmoqda” degan ikki gap aynan bir xil emas.
Tadqiqotchi dunyodagi millionlab masjidlarning mikrofonlarini jonli kuzatmagan.
U quyidagilarni hisoblagan:
• shaharning geografik koordinatasi;
• taxminiy musulmon aholisi;
• masjid yoki jamoat namozi mavjud bo‘lish ehtimoli;
• Quyosh holati;
• besh mahal namoz boshlanish vaqti.
Shuning uchun ilmiy jihatdan eng ehtiyotkor ifoda:
“Hisob-kitoblarga ko‘ra, Yer yuzining qaysidir qismida deyarli har bir daqiqada azon vaqti keladi.”
deyishdir.
Tadqiqot muallifining o‘zi ham bu natijani mutlaq isbot emasligini, hisoblash bir qancha taxminlarga tayanganini yozadi.
🌎 Nega bu matematik jihatdan mumkin?
Yer sharining aylanishini tasavvur qiling.
Indoneziyada tong otayotgan paytda Markaziy Osiyoda kun boshlangan bo‘ladi. Yaqin Sharqda peshin yoki asr vaqti yaqinlashgan bo‘lishi mumkin. Yevropada boshqa namoz, Amerikada esa undan oldingi yoki keyingi vaqt bo‘ladi.
Bunga yana besh mahal namozning har birining turli vaqtga to‘g‘ri kelishini qo‘shing.
Natijada dunyo bo‘ylab millionlab musulmonlar yashaydigan hududlarning namoz vaqtlari bir-birining ustiga tushib, sutka davomida uzluksiz zanjirga o‘xshash manzara hosil qiladi.
Buni vizual tarzda ko‘rsatishga uringan “Always Adhan” loyihasi ham shaharlar koordinatalari va Quyosh holatidan foydalanib, ayni paytda qayerlarda namoz vaqti kirayotganini xaritada ko‘rsatadi. Bu ham haqiqiy masjid mikrofonlarining jonli monitoringi emas, balki astronomik hisoblashdir.
📌 Demak, mashhur gapni qanday aytgan to‘g‘ri?
❌ Haddan tashqari qat’iy:
“Ilm-fan isbotladi: dunyoda azon bir soniyaga ham to‘xtamaydi.”
Bunday jumla dalildan kuchliroq.
✅ To‘g‘riroq:
“Matematik hisob-kitoblarga ko‘ra, Yer yuzining qaysidir hududida yilning har bir daqiqasida azon vaqti keladi.”
Yoki:
✅ “Yer aylangan sari besh mahal namoz vaqtlari dunyo bo‘ylab siljib boradi va hisoblash modeli azon vaqtisiz birorta daqiqani topmagan.”
🟡 Uzigabek.com Fact Checker xulosasi
Natija: 🟡 QISMAN TASDIQLANGAN
“Yer yuzida har bir daqiqada qaysidir joyda azon vaqti mavjud” degan da’voni matematik model kuchli qo‘llab-quvvatlaydi.
Ammo barcha masjidlarni real vaqt rejimida kuzatib, “Yerda azon ovozi bir soniyaga ham uzilmaydi” degan da’voni mutlaq isbotlaydigan global monitoring mavjud emas.
Shuning uchun bu fikrni ma’naviy jihatdan chiroyli bo‘lsa-da, fakt sifatida taqdim etishda “hisob-kitoblarga ko‘ra” degan izohni qo‘shish eng to‘g‘ri yo‘l bo‘ladi.
💬 Siz nima deb o‘ylaysiz?
Siz avval ham “dunyoda azon hech qachon to‘xtamaydi” degan gapni eshitganmisiz?
Yerning turli burchaklarida namoz vaqtlarining bir-birini davom ettirib borishi sizda qanday taassurot uyg‘otadi?
👇 Fikringizni izohlarda yozib qoldiring.
Manbalar:
• Suleman Kazi — “Fact-checking a claim about the Muslim call to prayer with open data”
• Smithsonian Folkways — “Sound and Community in the Muslim Call to Prayer”
• AlAdhan — Prayer Times calculation methods
• Always Adhan — global prayer-time visualization
© Uzigabek.com — tekshirilgan va foydali ma’lumotlar
